Morąg – Miejski Szlak Turystyczny

1.Średniowieczne mury obronne z XIV – XV wieku, wykonane z głazów narzutowych i cegły. Średniowieczne obwarowania miejskie zachowały się jedynie fragmentarycznie. Fragmenty murów, widoczne prawie na całym obwodzie miasta, są często włączone w budynki mieszkalne, a na kilku odcinkach odsłonięte. W XIX wieku rozebrano bramę Ostródzką, a także prawdopodobnie bramę Młyńską i zamkową (północno-południową) znajdującą się we wschodnim ciągu murów i bramę Pasłęcką broniącą dostępu do miasta od zachodu. Prawdopodobnie we wschodniej części murów obronnych starego miasta znajdowała się Wieża czarownic (Źródła mówią, że wieża czarownic znajdowała się  „na wschodnim rogu murów obronnych” i niektórzy twierdzą że może chodzić tu o wschodnią wieżę zamku krzyżackiego). Dawniej pełniła ona rolę więzienia – obecnie pozostał tylko jej fundament. W obiekcie dawniej przetrzymywano więźniów, w tym kobiety posądzone o uprawianie czarów i kontakty z diabłem. 22 lipca 1749 r., na miejscu gdzie później mieścił się żydowski kirkut, odbyła się publiczna egzekucja czternastoletniej „czarownicy” Barbary Schwann skazanej na śmierć za zabicie i zakopanie własnego niemowlęcia. Ojciec pozostał nieznany. Dziewczyna poddana została wielogodzinnym torturom (łamano ją kołem) a następie ścięto  głowę toporem. Głowę nieszczęśnicy zatknięto na pikę którą wystawiono na widok publiczny na miejskich murach. Widok ten straszył mieszkańców przez kilka tygodni.

2.Fragmenty oryginalnej zabudowy Starego Miasta, w obrębie którego zachowała się niewielka ilość domów murowanych lub szachulcowych z XVIII i XIX w. Niektóre z nich (przy ul. Samulewskiego) zbudowano na występach średniowiecznych murów miejskich.

3.Ratusz gotycki, XIV wieczny Ratusz gotycki położony w centrum starówki, na placu Jana Pawła II. Pierwotnie piętrowa budowla została wzniesiona około 1360-1380 roku. Na przestrzeni dziejów budynek kilkakrotnie płonął i był przebudowywany, jednak do dziś zachował swój średniowieczny charakter.  Jest jednym z kilku na ziemiach Warmii i Mazur  przykładów tego typu budowli. Prostokątną bryłę budynku murowanego z cegły, z dwoma silnie rozczłonkowanymi szczytami, wieńczy dach z wysmukłą wieżyczką zegarową na szczycie. Dwupiętrowa budowla z sygnaturką odpowiada typowi ratusza charakterystycznego dla małych miast pruskich. W okresie wojen szwedzkich zostały ukradzione między innymi dzwon alarmowy i zegar z wieży.  Podczas działań wojennych w 1945 roku ratusz został prawie kompletnie zniszczony i po wojnie, staraniem miasta, w roku 1954 odbudowany i oddany do użytku. Pełnił wtedy funkcje siedziby władz miejskich, później mieściło się w nim Muzeum  im. J.G. Herdera i pałac ślubów. Po przeniesieniu muzeum do Pałacu Dohnów ulegał stopniowej degradacji . W latach 2003-2006  ratusz odzyskiwał swoją świetność. W ramach projektu rewitalizacji ratusza w Morągu, finansowanego także ze środków Unii Europejskiej, przeprowadzono generalny remont wszystkich kondygnacji, wieży ratuszowej, elewacji  oraz otoczenia. Ratusz, w znacznym stopniu odzyskał wtedy swój pierwotny charakter. W chwili obecnej w ratuszu mieści się Punkt Informacji Turystycznej, Galeria współczesnych morąskich artystów oraz Morąska Izba Pamięci Historycznej.

4.Armaty stojące przed ratuszem, odlane w 1864 r. w belgijskim Liege. Były jednymi z wielu armat używanych przez armię francuską podczas wojny z Prusami, która wybuchła w 1870 r. Dobre uzbrojenie niewiele jednak Francuzom pomogło, niebawem działa zostały zdobyte przez wroga.  Dowódcy zwycięskiej armii pruskiej postanowili wykorzystać nadmiar uzbrojenia w charakterze pomników. Jednym z miast, do których trafiły francuskie działa, był właśnie Morąg. Od ponad stu lat armaty uczestniczą w życiu miasta. Po II wojnie światowej wycelowano je na wschód. Ponoć były to jedyne w Polsce lufy skierowane w tym kierunku.

5.Dom rodzinny J. G. Herdera, wzniesiony w 1697 roku po wielkim pożarze miasta. W 46 lat później nabyła go rodzina Herderów. Uległ zniszczeniu w 1945 r. Na jego miejscu wzniesiono budynek współczesny. W 1964 r. umieszczono na nim tablicę pamiątkową upamiętniającą rocznicę śmierci filozofa z Morąga.

6.Pomnik pamięci Johanna Gottfrieda Herdera, niemieckiego pisarza i filozofa historii, urodzonego w Morągu w 1744 r. i mieszkającego tu do 18. roku życia. Nazywany jest on twórcą niemieckiej filozofii historycznej, ojcem slawistyki. Pierwotny pomnik poświęcony pamięci Herdera, który powstał w 1854 r., zniknął w 1945. Obecny, dar Niemieckiego Ministerstwa Kultury, odsłonięto w 1964 r.

7.Gotycki Kościół parafialny św. Apostołów Piotra i Pawła, budowany od początku XIV do początku XVI wieku. Jest to na tym terenie rzadki przykład budowli trzynawowej z trójbocznym prezbiterium, wieżą umieszczoną w narożniku między prezbiterium a nawą północną. Budowla dawniej była halowa, obecnie jest pseudo bazyliką elementami podwyższoną znacznie nawą środkową. Od południa przylega do niej kaplica, od północy – kruchta elementami bogato zdobionymi szczytami. Bogaty w unikatowe elementy wnętrza: W centralnym miejscu nawy wschodniej znajduje się barokowy, bogato zdobiony ołtarz główny około 1690 roku autorstwa Gelerta z Norymbergi, w którego centralnym miejscu umieszczono scenę ukrzyżowania Chrystusa. W prezbiterium ogromny drewniany krucyfiks z końca XIV wieku. Także w prezbiterium: renesansowe płyty nagrobne burgrabiego Piotra zu Dohna oraz Katarzyny z Czema – córki wojewody pomorskiego z Prus Królewskich Rzeczpospolitej –  z połowy XVI wieku. Naprzeciwko ołtarza – po stronie zachodniej – rzeźbione, 32 głosowe organy z 1705 roku wykonane przez morążanina i organmistrza Mateusza Obucha. W latach 70 XX wieku na ścianach odkryto późnogotycką polichromię.  
Z barokowego wyposażenia, na uwagę zasługują: rzeźbiona ambona i rzeźbione ławy z fragmentów babtysterium.
W 1414 roku kościół jako jedyny budynek ocalał z pożaru, który strawił Morąg. W następstwie sekularyzacji Zakonu (1525 r.) świątynia trafiła w ręce protestantów. Z powodu tłumów uczestniczących w nabożeństwach w roku 1550 w nawach bocznych dobudowano empory (górne galerie) a w nich,  każdemu z cechów wyznaczono osobne miejsce. Podczas wojny siedmioletniej (1756-1763 r.) nabożeństwa dla Rosjan odprawiano w ich ojczystym języku. W roku 1807 wojska Napoleona zmieniły świątynię na magazyn słomy i szpital. W tym też roku, od strony południowej, dobudowano nową kaplicę – dla wiernych z Łączna (Wiese), których kościół spłonął w pożarze.
W 1859 roku płaski sufit nawy głównej zastąpiono pozornym sklepieniem gwiaździstym.
Od połowy XVI wieku do zajęcia Morąga przez żołnierzy Armii Radzieckiej kościół był we władaniu wiernych wyznania ewangelickiego. Działania wojenne oszczędziły kościół.
Pierwszym polskim proboszczem po II Wojnie Światowej został franciszkanin ks. Emanuel Muzyka. W 1946 usunął empory zasłaniające światło w bocznych nawach. W 1948 roku dzięki staraniom księdza Muzyki odkryto w kościele freski i przeprowadzono ich konserwację.

8.Zamek Krzyżacki zbudowany w 1280 r. na cyplu północnego brzegu jeziora Morąskiego. Murowany poza funkcją administracyjną spełniał również rolę ochronną dla dróg biegnących z zachodu i północy w kierunku południowym. Zamek posiadał prawdopodobnie kształt regularnego czworoboku i otoczony był fosą. W XV wieku pełnił krótko funkcję siedziby wielkiego mistrza Henryka von Plauena, który zmarł tutaj w 1470 r. W 1525 roku po sekularyzacji państwa zakonnego zamek stał się siedzibą starostów książęcych -przedstawicieli rodziny Dohnów. Dawny dom zakonny zamieniono na rezydencję świecką. W 1584 roku na polecenie księcia, królewiecki architekt Blasius Berwart przeprowadził remont i znaczną rozbudowę zamku. Zamek miał, pięć skrzydeł i trzy ponad trzydziestometrowej wysokości wieże. W okresie XVII – XX w. na zamku znajdowała się kaplica luterańska, sąd, więzienie, archiwum, wreszcie kino. Wszystkie wieże i cztery skrzydła zamku rozebrano, a pozostałe północno – zachodnie obrosło z czasem domkami, garażami i komórkami. Otoczyły je wszechobecne, dziko rosnące krzewy i drzewa. W takim właśnie stanie zamek dotrwał do początku XXI wieku, w którym to (2001r.) stał się po raz pierwszy w swojej historii prywatną własnością. Już w następnym roku rozpoczęto szeroko zakrojone prace archeologiczne. Odtworzono fosy, odkopano i zrekonstruowano podstawy murów kurtynowych, murów wewnętrznych i podstawy dwóch wież. Odsłonięto średniowieczne piwnice. Obecnie na zamku znajduje się muzeum, które w sezonie letnim można zwiedzać. Ponadto na zamku organizowane są „Wakacje z duchami”, podczas których można zwiedzać zamek po zmroku, w blasku świec. Warto zabrać ze sobą aparat i spróbować „zapolować” na ducha Barbary Schwann, który błąka się po zamkowych komnatach.

9.Rozlewisko morąskie położone jest bezpośrednio przy granicy administracyjnej miasta Morąg, między Morągiem a wsiami Jędrychówko i Raj. Zajmuje powierzchnię ok. 121,63 ha. Teren ten jest pozostałością Jeziora Morąskiego, otaczającego niegdyś miasto Morąg od południa. Jezioro to zostało osuszone około roku 1867, dzięki czemu uzyskano tereny wykorzystywane jako łąki. Obszar polderów z systemem rowów odwadniających został ponownie zalany wodą w okresie po II Wojnie Światowej. Obecnie stanowi doskonałe miejsce dla bytowania ptaków wodno-błotnych oraz innych organizmów związanych z mokradłami. Z tego też względu na tym obszarze został ustanowiony użytek ekologiczny „Rozlewisko Morąskie”. Kompleksowa inwentaryzacja ornitologiczna przeprowadzona w latach 90. XX wieku wykazała obecność w obrębie obszaru 156 gatunków ptaków, z tej liczby  69 to gatunki lęgowe. Na szczególną uwagę zasługuje obecność, aż 21 gatunków ptaków chronionych na mocy Dyrektywy Ptasiej Unii Europejskiej oraz 24 gatunki umieszczone w „Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt”. W tym liczna populacje lęgowa bąka (Botaurus stellaris), błotniaka stawowego (Circus aeruginosus) oraz wąsatki (Panurus biarmicus). Ponadto na obszarze „Rozlewiska Morąskiego” odnotowano obecność ptaków sporadycznie zalatujących do Polski. Mianowicie sikory lazurowej (Cyanistes cyanus), gatunku występującego na wschód od granic Polski oraz mewy bladej (Larus hyperboreus) występującej w Arktyce.
„Rozlewisko Morąskie” to prawdziwa ostoja różnorodności biologicznej. Oprócz wspomnianych ptaków stwierdzono występowanie na tym terenie licznej populacji chronionych storczyków stoplamków (Dactylorhiza maculata i Dactylorhiza incarnata), a także  ważki zalotki większej (Leucorrhinia pectoralis) umieszczonej w Załączniku II Dyrektywy Siedliskowej. Ponadto występuje tu stabilna populacja chrząszcza z rodziny zalęszczytowatych (Oedemera croceicollis), który w Polsce znany jest zaledwie z kilkunastu stanowisk.
Od południowo – zachodniej strony rozlewiska została utworzona ścieżka dydaktyczna o długości 3 km. Na trasie ścieżki umieszczono tablice informacyjne i wieże widokowe. Bezpośrednie położenie rozlewiska przy granicy miasta oraz dogodna infrastruktura zachęca turystów i mieszkańców do obcowania z naturą.

10.Pałac Dohnów – W XVI wieku burgrabia Achacy Dohna wzniósł, wykorzystując fragment gotyckiego muru miejskiego z basztami obronnymi, niewielki zameczek. Po pożarze w 1697 odbudowany i rozbudowany w 1717-1719 roku przez Johanna Caspara  Hindersina. Zniszczony ponownie w 1945 roku, odbudowany w latach 1975 – 1985 staraniem Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Olsztynie. Obecny wygląd pałacu Dohnów w Morągu to efekt jego odbudowy i przebudowy z I poł. XVIII wieku, kiedy to nadano mu styl barokowy. Pałac założony jest na planie podkowy, która pozostaje nieco bardziej otwarta, a dzięki dobudowanym w późniejszym okresie budynkom i bramie powstał pół zamknięty dziedziniec. Pierwotnie budowla pałacu została wzniesiona przy pomocy i z wykorzystaniem licznych elementów średniowiecznych murów miejskich oraz baszt Morąga. Są one wciąż widoczne na wysokości pierwszego piętra w ścianie zewnętrznej budynku. Otoczony niewielkim parkiem pałac jest dwukondygnacyjną, a miejscami trój kondygnacyjną budowlą, o jednolitych, mało zdobionych elewacjach. Elementem wyróżniającym się z bryły głównej jest stożkowata, wbudowana między dwa skrzydła i posiadająca blaszaną kopułę, wieża. Bryła budowli powtarza zasadnicze cechy pałacu z czasów Hindersina, natomiast wnętrze dostosowane jest do wymagań współczesnego użytkownika. Obecnie mieści się w nim Muzeum im. J.G. Herdera, oddział Muzeum Warmii i Mazur,  prezentujący zbiory ilustrujące historię i kulturę regionu, zwłaszcza sztukę dworską okresu nowożytnego. Posiada bogatą ekspozycję malarstwa holenderskiego (XVII i XVIII w.), będącą najcenniejszymi tego typu zbiorami w Polsce północno-wschodniej oraz muzeum pamięci Johanna Gottfrieda Herdera.

11. Zegar słoneczny – przed Pałacem znajduje się barokowy zegar słoneczny, niezwykle rzadko spotykany obiekt znajduje się  przy Pałacu Dohnów. Wykonany został w 1741 roku z piaskowca w formie spiętrzonych sześcianów i kul, składający się z kilkunastu „zegarów”.   

12. Zabytkowa wieża ciśnień – wodociągowa wieża ciśnień została oddana do użytku w 1906 roku. Powstała wraz z budową w Morągu nowożytnych wodociągów. Projekt ujęcia wody i sieci wodociągowej opracował inż. Richel, a budowę prowadziła firma z Berlina Allgem Stadtferreinigungs – Gesellschaft A-G. Wodociąg stanowił element zespołu budowli określanych mianem zakładu komunalnego gaz-światło-woda. Wieża ma zbiornik stalowy o pojemności 150 m3. Wysokość wieży to ok. 25 m. Po wybudowaniu, w 1935 roku, nowej wieży ciśnień ze zbiornikiem o poj. 350 m3, wieża wykorzystywana była jako zbiornik rezerwowy i służyła do wyrównywania ciśnienia w sieci. W latach 50. zmodernizowano i rozbudowano wodociągi miejskie i wieżę wyłączono całkowicie z eksploatacji. Obecnie wieża jest w rękach prywatnego właściciela.

13.Pomnik i cmentarz Poległych Żołnierzy Armii Radzieckiej z II wojny światowej. Cmentarz powstał na terenie przykościelnego ogrodu kościoła katolickiego św. Józefa z lat 1893-45 r. zniszczonego w trakcie zdobywania przez krasnoarmiejców Morąga. Obecnie jest to ulica Dąbrowskiego, naprzeciwko cerkwi grekokatolickiej. Pochowano tam 964 żołnierzy; 649  poległych na terenie powiatu morąskiego oraz ekshumowanych z cmentarzy w powiecie iławskim. Cmentarz został założony w listopadzie 1945 roku.  Nekropolia zajmuje 1804m2. Zidentyfikowano 187 ciał, 777 nie udało się zidentyfikować. Znajdują się tam 61 mogiły zbiorowe o wymiarach 1,8 m x 4,7 m. Obramowane są betonowymi wzmocnieniami. Są oznaczone metalowymi tabliczkami z numerami od 1 do 61. Elementem centralnym jest pomnik w formie betonowej kolumny. Główna aleja oraz niektóre mogiły są porośnięte iglastymi krzewami. Napis na pomniku głosi: WIECZNA CHWAŁA BOHATEROM.